Gökyüzünde Uzaklıklar

Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de, bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır.

Gökbilimi ile pek ilgisi olmayan ya da bu uğraşa yeni girenlerin genellikle en zorlandığı konulardan birisi gökyüzündeki uzaklık ölçüsüdür. Gökyüzünde uzaklıklar, günlük hayatta kullandığımız metre, kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. Gökbilimciler, bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar.

Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. Bu haldeyken, yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz, yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir. Güneş ve Ay 0.5° genişliğinde; Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir.

İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık, gözümüzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. Yukarıdaki resimdeki, yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır.

İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir.

1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. 1 derece = 60 yay dakikası, 1 yay dakikası = 60 yay saniyesi olduğunu da unutmayın.

Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda, gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. En parlak gezegen, çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir. Bu büyüklük, bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır.